BELEDİYE TARİHİ

OSMANLI DÖNEMİ TRABZON BELEDİYE TARİHİ

     1. Belediyenin Kuruluş Tarihi
     Türkiye'de çağdaş anlamdaki belediye yönetimleri, 1864 Vilâyet Nizamnamesi (tüzüğü)'ne göre oluşturulmaya başlamıştır. Söz konusu tüzüğe göre, liva ve kaza merkezlerinde seçilmiş üyelerden oluşan birer belediye meclisi (meclis-i beledî) bulunacaktı. Ancak, uygulamaya, bütün kentlerde aynı zamanda geçilememiştir. Bu konuda, "Tuna vilâyeti kentleri" ile "Bağdat ve liman kentleri" öncülük etmiştir. Kuşkusuz, uygulamanın öne alınmasında, valilerin özel çabalan da etkili olmuştur.

     Trabzon Belediye Yönetimi'nin kimin veya kimlerin katkılarıyla ne zaman kurulduğunu tam olarak bilemiyoruz. 1869'da çıkarılan Trabzon il Yıllığı (Sâlnâme-i Vilayet-i Trabzon)'da belediye yönetimi'ne de yer verilmiştir. Buna göre, Trabzon Belediye Yönetimi, 1869 yılında vardır. Kuruluşu ise 1868'de olmalıdır; ama 68'in hangi ayının kaçıncı gününde?..

     2. Osmanlı Dönemi Belediye Başkanları
     Burada verilen belediye başkanları, sâlnâmelerden alınmıştır. Sâlnâme çıkarılmayan yıllardaki belediye Başkanlarının, ancak bir bölümünü belirleyebildik.

Belediye Başkanının Adı Görev Yaptığı Yıllar
Arazi Memuru Feyzi Efendi 1868-1870
Hafız Ahmet Efendi 1871
Hacı Halil Efendi 1872
Ali Rıza Efendi 1873
Hacı Derviş Ağa 1874 – 1875
Ali Rıza Efendi (ikinci kez) 1876
Ali Galip Efendi 1877
Ali Rıza Efendi (üçüncü kez) 1878- 1881(?)
Mustafa Efendi 1883 - 1884
Barutçuzade Arif Efendi 1887 - 1891
Rıfat Bey 1893
Mehmet Paşazade Hasan Bey 1895 - 1898(?)
Hacı Kadızade Hacı Mustafa Efendi 1900 - 1902
Hanzade Ziya Bey 1903 – 1904
Ali Efendi (?) 1911 (?)
Nemlizade Cemal Bey (?) 1911 (?)
Barutçuzade Hacı Ahmet Efendi 1912-1916
Metropolit Hrisantos (işgalde) 1916 – 1918
Barutçuzade Hacı Ahmet Efendi 1918- 1919
Kazazzade Hüseyin Efendi l Ekim 1919
Hacıalihafızzade Hakkı Efendi (Hakkı Çağdaş) Kasım 1922-?
Kazazzade Hüseyin Efendi Haziran 1923

     3. Belediye Hizmet Birimlerinin Kuruluş Tarihleri

     a) Sağlık İşleri Birimi
     Trabzon Belediyesi'nin ilk hizmet birimi, Sağlık işleri Birimi'dir, denilebilir. Çünkü kurulduğu yıldan (1869) itibaren belediye kadroları içinde sağlık personeline rastlanıyor. Tabip, Hekim, Memleket Hastanesi Tabibi, Belediye Tabibi, Hastane Cerrahı; Karantina Tabibi; Aşı memuru, Kabile (ebe), Hayvan Muayene Memuru, Hayvan Sağlığı Memuru., gibi unvanlarla anılan bu personel, o günün koşullarında hem insan sağlığına bakıyor, hem de hayvan sağlığı ile ilgileniyordu.
     Yalnız, bu birimin, gerek koruyucu hekimlik gerekse tedavi hekimliği alanlarında ne gibi hizmetler verdiğini bilemiyoruz. Çünkü bu konulardaki uygulamalara ilişkin belgelere rastlayamadık...

     b) Yangın Söndürme (İtfaiye) Örgütü
     Başlangıçta Trabzon Belediyesi yangın söndürme (itfaiye) ekibini tulumbacılar oluşturmaktaydı. 1875 Sâlnâmesi'nde yeralan belediye yönetim kadrosu içinde bir Tulumbacıbaşı ile 12 Tulumbacı Er bulunmaktadır. Bu durum, yangın söndürme örgütünün daha önce kurulmuş olabileceğini düşündürmekte ise de önceki salnamelerde bu görevlilere rastlamıyoruz. Bu duruma göre Trabzon Belediyesi "Yangın Söndürme Örgütü"nün kuruluş tarihi, "1875" olarak belirlenebilir.
     Daha sonra kentte, iki yangın söndürme ekibi'nin oluşturulduğu anlaşılıyor. Nitekim, 1895 Sâlnâmesi'ne göre, biri Ortahisar'da öteki Meydan'da (Şark Meydanı) olmak üzere, kentte iki Tulumba Reisliği vardır:
     1) Ortahisar Mevkii Tulumba Reisi,
     2) Şark Meydanı Tulumba Reisi.
     Ancak, bu birimin de uygulamaları konusunda yeterli bilgimiz yok..

     c) Zabıta İşleri Birimi
     1881'den önce çıkarılan salnamelerde zabıta görevlilerine rastlanmıyor. 1881 Sâlnâmesi'nde ise "Çavuş" unvanlı dört görevli yer alıyor. 1891 Sâlnâmesi'nde Başçavuş da bulunuyor:
     Zabıta işleri belediyelerin temel görevlerindendir. Bundan dolayı, Trabzon Belediyesi Zabıta işleri biriminin çok önce kurulmuş olması gerekir. Ancak, 81 'den öncesi için, elde belge yok.
     Sonuç olarak, Trabzon Belediyesi Zabıta İşleri'nin 1881'de kurulduğu söylenebilir.

     ç) Temizlik İşleri Birimi
     Temizlik (Tanzifat) görevlilerine, ilk olarak 1891 Sâlnâmesi'nde rastlıyoruz. Önceki salnamelerde yer alan kadrolar arasında temizlik işleri görevlisi bulunmuyor. Gerçekten yok mu; yoksa kayıt sırasında atlanmış mı? .. Bilemiyoruz.
     1893 Sâlnâmesi'nde temizlik memurlarının sayısı, 4'e çıkıyor ve ayrıca, 30 çöpçünün bulunduğu belirtiliyor. 1895 Sâlnâmesi'nde ise l temizlik müdürü, 3 temizlik memuru, 2 temizlik tahsildarı, 8 temizlik süpürgecisi ve 24 çöpçü kaydedilmiş.. Daha sonraki salnamelerde de değişik kayıtlar var.
     Belediyelerin temel işlevleri göz önüne alınarak, Temizlik işleri biriminin belediye ile birlikte 1869'larda kurulduğu öne sürülebilir. Ancak, 1891'den öncesi için elde belge yok.. Bu bakımdan, Trabzon Belediyesi Temizlik işleri biriminin 1890'larda Tanzifat Memurları ile oluşmaya başladığı ve kısa sürede gelişip genişleyerek, 1898'lerde bir müdürlük (Tanzifat Müdürlüğü) durumuna yükseldiği söylenebilir. Kesin olan budur...

     d) Fen İşleri Birimi
     Osmanlı döneminde kentlerin bayındırlık işlerine genellikle valiler bakıyordu. Bu yüzden olsa gerek; belediyelerde fen işleri birimi, öteki hizmet birimlerine göre daha geç oluşup gelişmiştir. Nitekim, Trabzon Belediyesi'nde 1877 Yasası'nın öngördüğü danışman üyeler arasında mühendis unvanlı bir görevliye, ilk olarak 1895 Sâlnâmesi'nde rastlıyoruz. Bu birimde daha sonraki salnamelerde de l eleman görülüyor. Bu da, fen işlerinin oluşup gelişemediğini gösterir..

     e) Su İşleri Birimi
     Belediye Yönetiminin kurulduğu sıralarda Trabzon'un kent nüfusu, 40.000 dolaylarındaydı. Böylesine kalabalık bir kentin su gereksinimi çeşmelerle giderilemezdi. Kent suyuna gerek vardı.. 1850'li yıllarda Değirmendere - Taksim yoluyla kente su getirildiği söylenmektedir. Ancak bu işin, kim tarafından ne zaman ve nasıl gerçekleştirildiğini ve gereksinimi ne ölçüde karşıladığını bilemiyoruz. Konuyu aydınlatabilecek bir belge elde edemedik. "1888'de kent suyunun Belediyece düzene sokulduğu" belirtilmekte ise de, bunun da kapsam ve niteliğini bilmiyoruz.
     Su işleri Birimi'ne gelince; 1876, 1877, 1878 Salnamelerinde yer alan belediye yönetim kadroları içinde "Su Memuru" unvanlı bir görevliye rastlıyoruz. 1898 Sâlnâmesi'nde "Bendbaşı Memuru" da yer alıyor.
     Bu durum, Trabzon Belediyesi Su işleri Birimi'nin 1870'li yıllarda kurulduğunu, ancak çok az bir gelişme gösterdiğini anlatmaktadır...
     Öte yandan, Değirmendere'den getirilen kent suyunun, özellikle nitelik ve sağlık açısından uygun bulunmadığı anlaşılıyor. Trabzon'un temiz bir içme suyuna kavuşması konusunun sürekli gündemde kalması bunu gösteriyor. Nitekim, Birinci Dünya Savaşından önce, Barutçuzade Hacı Ahmet Efendi'nin Belediye Başkanlığı sırasında kentin temiz bir içme suyuna kavuşması için büyük çaba gösterilmiş ve özellikle Galyan Suyu projesi üzerinde çalışılmıştır. Ancak, savaş ve işgal yüzünden bu proje gerçekleştirilememiştir. Daha sonra da Kurtuluş Savaşı gelip çatmış; Trabzon'un su sorunu çözülemeden Cumhuriyet dönemine girilmiştir.

     f) Aydınlatma Birimi
     1891 Sâlnâmesi'nde yer alan belediye yönetim kadrosu içinde "Gazhane Kâtibi" ve "Gazhane Ambar Memuru" unvanlı iki görevli var. 1895 Sâlnâmesi'ndeki görevler arasında ise "sokak ve mahalle fenerleri" için "6 personel" bulunduğu belirtiliyor.
     Bu duruma göre Trabzon Belediyesi Aydınlatma Birimi'nin 1890'larda (belki de daha önce?) kurulmuş olduğu kabul edilebilir. Ancak, daha sonraki salnamelerde bu birimin görevlileri verilmemiştir.

     4. Kentin Ana Caddelerinin Açılması
     Trabzon'un çekirdeğini iç-kent oluşturur. Kuruluşu MÖ 2000 yıllarına dek uzanan iç-kent'i, eski surlar içinde yer alan Ortahisar'la Yukarıhisar meydana getirir. Sonra buna, Aşağıhisar eklenmiştir. Bundan dolayı Trabzon kentinin en eski caddeleri, Yukanhisar'la Ortahisar'da ilk açılan caddelerdir. Ancak o ilk caddeler, yüzyıllarca pek çok değişikliğe uğramıştır. Bugün onları belirleme olanağı yoktur.
     Öte yandan yerleşme olayı zamanla sur dışına taşmış; böylece, kale dışındaki alanlarda bir dış-kent oluşup gelişmiştir. Kıyı boyunca doğu - batı yönünde uzanan dış-kent, daha Komnenler döneminde, özellikle Cenevizli ve Venedikli tüccarların etkileriyle gelişmeye başlamıştır. Birçok akınlarla Trabzon önlerine gelen Müslüman Türklerden de sur dışında yerleşenler olmuştu. Fetih'le birlikte ise düzenli yerleşme uygulaması ile dış-kent, hızla büyüyüp genişledi. 15'inci yüzyıl sonlarındaki (1481 - 1486) bir Tahrir Defteri'nde Değirmendere'den Ayasofya'ya dek uzanan alan içinde çeşitli mahallelerin bulunduğu belirtiliyor. Mehmet Aşık (doğumu: 1555) da "..doğu, batı ve güney olmak üzere (şehrin) üç yanında büyük mahalleler" olduğunu söyler. 1583 Tahrir Defteri'ndeki kayıtlar da bunu doğrular (Trabzon'un Mahallelerine bkz.).
     Dış-kent içinde yer alan caddelerin de ne zaman açıldığı bilinmiyor. Ancak, Mumhaneönü'nden Kemeraltı'na, oradan da Semercilerbaşı'na doğru uzanan cadde çok eski olmalıdır. Çünkü burası, "taşra esnafının yer aldığı en eski ticaret Merkezi"dir. Bedesten, Taşhan, Iskenderpaşa Hamamı gibi eski yapıların varlığı, bunu apaçık göstermektedir. Tabakhane - Hacıkasım yöresi ile Kemerkaya - Meydan - Çömlekçi yörelerindeki yerleşim alanları da oldukça eskidir. Buralarda ilk açılan caddeler de çok eskilere çıkar. Gülbaharhatun ve Hızırbey Mahalleleri de böyledir. Ancak, bütün bu yerleşim alanlarındaki caddelerin ilk açılışını belirlemek güçtür. Açılışını belirleyebildiğimiz bir iki cadde var:

     a) Tabakhane - Ortahisar - Zağnos Caddesi
     Trabzon'un bayındırlığına çok önem veren Vali Emin Muhlis Paşa, 1872 yılında kentin içinden batıya doğru uzanan caddeyi açtırdı. E. Muhlis Paşa, Ortahisar'da Hükümet Konağı çevresindeki kale duvarlarını ve kale kapılarını yıktırıp açtırdı. Bu arada Tabakhane Kapısı da yıkıldı. Böylece iç-kent, doğuda Tabakhane'ye, batıda Zağnos Köprüsüyle imarete açılmış oldu. Zağnos - Kavakmeydan yolu o zaman açılmış olmalıdır.
     1880'de Tabakhane Köprüsü onarıldı. 1888'de Zağnos Köprüsü onarılıp genişletildi. Böylece kentin yukarı caddesi biçimlenmiş oldu.

     b) Belediye Meydanında Düzenleme
     Vali Emin Muhlis Paşa, o zamanlar "Gâvur Meydanı", "Meydan-ı Şarkî" gibi adlarla anılan şimdiki Belediye Meydanında da düzenleme çalışmaları başlatmıştı. Bu çalışmaları, 1872 yılında vali olan Ahmet Rasim Paşa, sürdürdü. Islahhane'ye gelir sağlamak üzere Meydan'da büyük bir gazino yaptırdı ve altına sekiz dükkân koydurdu. Ahmet Rasim Paşa, bu çalışmaları ikinci valiliği (1875 - 1877) sırasında sürdürdü. 1877'de Meydan yöresini yeniden düzenledi ve "genel parkı, güzel binaları, yeni gazinoları ile eşsiz güzellikte bir yer haline getirdi."
     1869'da Trabzon'a gelen Theophile Deyrolle (Teofil Deyrol)'ün verdiği bilgilere göre, Meydan yöresinde daha önce de düzenlemeler yapılmıştır. Nitekim, Deyrolle, İskele'den Meydana'a çıkan "dik yokuş'tan ve Meydandan başlayan "Erzurum yolun"dan (Eski Erzurum Cad.), bir de Meydan yöresindeki otel, lokanta, konsoloshane, acente gibi bina ve iş yerlerinden söz ediyor.

     c) Orta Caddenin (Maraş Cad.) Açılması
     Trabzon, 18 Nisan 1916 tarihinde Ruslarca işgal edilmişti, işgal, 24 Şubat 1918 tarihine dek sürmüştür, işte bu işgal sırasında (1916-17'lerde) Ruslar, şimdiki Meydan Parkı'nı Kalekapı'ya bağlayan, oradan da Ayasofya'ya doğru uzanan caddeyi açtırmışlardır. Ruslar, Zağnos Burcundan denize doğru uzanan kale duvarının ortalarından bir kapı açtırmış (Kalekapı) ve bu kapı ile Meydan Parkı arasındaki binaları yıktırmış; burada genişçe bir cadde yaptırmışlardı. Bu caddeyi, Kalekapı'dan batıya da uzatmışlardı.
     Demek ki Trabzon kentinin doğu-batı yönünde uzanan üç ana caddesinden en eskisi, Mumhaneönü'nden Kunduracılarda doğru giden caddedir. Bunu Ortahisar - Meydan (Uzunsokak..) ve Ortahisar - Kavakmeydan caddeleri izliyor. En yeni caddemiz ise bugün "Maraş Caddesi" diye anılan orta caddedir.

     5. Trabzon'un Mahalleleri
     Salnamelerle kimi kaynaklardan edinilen bilgilere göre 19'uncu yüzyıl sonlarıyla 20'nci yüzyıl başlarında Trabzon kentinde şu mahalleler bulunuyordu:

        1. Amasya Mahallesi
        2. Ayafilbo (Arafilboyu) Mahallesi
        3. Ayasofya Mahallesi
        4. Ayvasıl Mahallesi
        5. Bayrambey Mahallesi
        6. Boztepe-i Bâlâ (Yukarı Boztepe) Mahallesi
        7. Boztepe-i Zîr (Aşağı Boztepe) Mahallesi
        8. Cami-i Kebir Mahallesi
        9. Çarşı Mahallesi
        10. Dabbağhane (Tabakhane) Mahallesi
        11. Değirmendere Mahallesi
        12. Eksotha (Hızırbey) Mahallesi
        13. Esvad-ı Saire (?) Mahallesi
        14. Faros (Faroz) Mahallesi
        15. Güzelhisar Mahallesi
        16. Hasan Ağa Mescidi Mahallesi
        17. Hoca Halil Mahallesi
        18. İçkale Mahallesi
        19. İmaret Mahallesi
        20. Iskenderpaşa Mahallesi
        21. Kabakmeydan (Kavakmeydan) Mahallesi
        22. Kasım Ağa Mahallesi
        23. Kemerkaya Mahallesi
        24. Kindinar Mahallesi
        25. Mağra (?) Mahallesi
        26. Muhittin Mahallesi
        27. Musapaşa Mahallesi
        28. Mollasiyah Mahallesi
        29. Pazarkapı Mahallesi
        30. Protestan (?) Mahallesi
        31. Saçlıhoca Mahallesi
        32. Saray-ı Atik (Eskisaray) Mahallesi
        33. Şirinhatun Mahallesi
        34. Tekke Mahallesi
        35. Tekfurçayır (Erdoğdu) Mahallesi
        36. Tuzluçeşme Mahallesi
        37. Yenicuma Mahallesi
        38. Zağnos Mahallesi

     6. Osmanlı Döneminde Yapılan Önemli Binalar
     Osmanlı döneminde Trabzon'da birçok bina yapılmıştır. Bunların bir bölümüne "Trabzon'un Kuruluşu, Trabzon'da Sosyal - Kültürel Yaşam, Trabzon'un İçme / Kuşanma Suyu" gibi konular işlenirken değinilmiştir. Burada, Osmanlı döneminde yapılmış olup bugün de hizmet vermekte olan, ama daha önceki kesimlerde ele alınmayan önemli binalardan birkaçına değinilecektir.

     a) Hükümet / Vilâyet Konağı
     Bilindiği gibi, 1864 yılında Osmanlı devlet yapısında değişiklik yapıldı; eyâletler kaldırılıp vilâyetler (iller) kuruldu. Bu düzenlemede Trabzon Vilâyeti, dört büyük "sancak"tan oluşuyordu: Giresun, Bulancak, Tirebolu, Of, Rize ve Trabzon'u içine alan Merkez Sancağı; Samsun, Ünye. Çarşamba ve Bafra'yı içine alan Canik Sancağı; Batum ve Arhavi'yi içine alan Lazistan Sancağı; Torul ve Kelkit'i de içine alan Gümüşhane Sancağı.
     Böylesine geniş bir vilâyetin merkezi olan Trabzon'da bir Hükümet Konağı, gerekliydi. Nitekim, 1864 yılında Ortahisar'da Trabzon Hükümet Konağı'nın yapımına başlanmıştır. Sözkonusu konak, Ortahisar'da bugün "Eski Vilâyet Konağı" diye anılan binanın yerinde idi; ancak, daha küçüktü...
     Hükümet Konağı'nın yapımının ne zaman tamamlandığını belirleyemedik. Ancak, konağın, 1865 (yada 1868) yılı içinde bitirilmiş olması gerekir. Çünkü bu yıl içinde çıkan bir yangında hükümet konağının yandığı belirtiliyor...
     Yangından sonra konak, hemen yapılmış olmalıdır. Çünkü Trabzon Vilâyeti "hükümet erkânı", Cumhuriyet yıllarına dek burada hizmet vermiştir.
     Altında otuza yakın dükkân bulunan bu konak, 1930'larda yıkıldı; yerine, projesini çağdaş mimarimizin öncülerinden Vedat ve Kemalettin Beylerin çizdiği Hükümet Konağı yapıldı. Öncekinden daha büyük ve görkemli olan bu yeni konak, 27 Haziran 1931'de hizmete açıldı ve elli yıldan fazla hizmet verdi.
     Daha sonra kentin batısında (Gülbaharhatun Mah.) yeni bir valilik binası yapıldı ve valilik oraya taşındı. Eski Hükümet Konağı ise Kültür Bakanlığı'na verildi (1987). Anılan bakanlığın, 1989 yılında bakıma aldığı konak, birçok bakımlardan yenileştirilip "Kültür Merkezi" olarak kullanılmaya başladı (1992).
     b) Askeri Hastane
     Kentin güneybatı kesimindeki Erdoğdu Mahallesi'nde yer alan Askeri Hastane, yazıtından anlaşıldığına göre, 1883 (H.1300) yılı haziranında Hasan Paşa tarafından yaptırıldı. Halkın da paraca ve / veya işgücüyle katkıda bulunduğu bu hastane, zamanına göre "modern" bir bina olarak yapılmıştı.
     Yine yazıtından anlaşıldığına göre, bu hastane, yalnızca askerlere hizmet vermek üzere yapılmamıştır. Burada, kimsesizlerle yoksullara (gariplere) da hizmet vermek amacı güdülmüştür (1887-1895 yıllan arasında Trabzon Belediye hizmet birimleri içinde yer alan Gureba Hastanesi'nin bu Askeri Hastane ile bağlantısı bulunabilir.).
     Askeri Hastane, Cumhuriyet döneminde de uzun süre hizmet vermiştir. Bugün kışla olarak kullanılmakta olan Askeri Hastane'nin kuzeyden (ana giriş kapısı) çekilen bir fotoğrafı sunulmuştur.
     c) Sarı Kışla
     Bir gazete haberine göre, 1911 yılı başlarında (Vali Bekir Sami Bey zamanı), Tekfurçayır'da iki taburluk bir kışla (San Kışla) yapılmıştır. Yapım gerecinin inşaat yerine nakli için, kent halkı gece gündüz çalışmıştır (Meşveret gazetesi, 18Kânunisani 1327(31 Ocak 1911)).
     ç) Atatürk Köşkü
     Kentin yazlıklarından Soğuksu kesiminde yer, alan bu bina, Konstantin Kabayanus (banker Kabayanidi Efendi) tarafından "yazlık" olarak yaptırılmıştır. Yapılış Tarihi, 1890 olarak gösterilmektedir (E.Aksoy, "Trabzon Simgeleri", Trabzon 1991 dergisi, Sayı 5, s.10.).
     Avrupa mimarisinin etkilerini taşıyan bina, kabayanidi oğlu Kostaki Efendi'nin iken, 1930'larda Hazine'ye intikal etmiş ve bir süre sonra Trabzon Özel İdaresi'nce "tescil" edilmiştir.
     Atatürk, Trabzon'a ilk gelişinde bu köşkü görmüş ve çok sevmişti. Bu nedenle köşk, Trabzonluların bir armağanı olarak, il Daimi Encümeni'nin 18.5.1931 tarih ve 361 sayılı kararıyla, Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerine "temlik" edilmiştir (Trabzon'dan Atatürk'e, s.273). Böylece köşk, Atatürk Köşkü diye anılmaya başlamıştır.

     Atatürk'ün ölümü üzerine köşk, kardeşi Makbule Boysan'a kalmıştır. Sonra, 6.8.1942-6.4.1943 tarihleri arasında, Trabzon Belediyesi'nce yürütülen işlemler sonucunda Makbule Boysan'dan satın alınarak kamulaştırılan köşk, "müze" olarak düzenlendi. Trabzon Belediyesi'ne bağlı Atatürk Müzesi, bugün de halk arasında "Atatürk Köşkü" olarak anılmaktatır.
     d) Trabzon Müzesi Binası (Kostaki Konağı)
     Trabzon'da bankerlik yapan Kostaki Efendi adlı Rum tarafından yaptırıldı. Yapılış tarihi, tam olarak belirlenemedi; 1910'lu yıllarda yapıldığı söylenmektedir. Binanın 1918 yılında çekilmiş bir fotoğrafı aşağıda sunulmuştur.
     Şevket Çulha'ya göre, görünüşte konut olarak yaptırılan bu konak, gerçekte kral sarayı olarak düşünülmüştür. Yapı tarzı bunu gösteriyor.
     "Kostaki Konağı" diye anılan bu bina, Cumhuriyet döneminde bir süre Rus Konsolosluğu (1928), bir süre (1930 - 1936?) Hükümet Konağı olarak kullanılmıştır. Bir ara üçüncü Genel Müfettişlik binası olarak da kullanılmıştır. Atatürk, Trabzon'a ilk gelişinde burada kalmıştır.
     Daha sonra bina, uzun bir süre, Kız Meslek Lisesi olarak kullanılmıştır (1936 - 1987). 1887 yılında Trabzon Müzesi Müdürlüğüne bırakılan konak, anılan müdürlükçe bakım ve onanma alınmıştır.
     e) Anadolu Lisesi Binası
     Kemerkaya Mahallesi'nde yer alan bu bina, 1898 yılında "Rum Koleji" olarak yaptırıldı. Kuruluşu 18'inci yüzyıla dek uzanan bu kolej, 1902'de geliştirilerek ilk, orta ve lise düzeylerinde eğitim veren bir kurum niteliğinde hizmete açıldı. Bu eğitim kurumu, yıkıcı etkinliklerinden dolayı Kurtuluş Savaşı yıllarında kapatıldı.
     Daha sonra, Mustafa Reşit Tarakcıoğlu'nun çabalarıyla, Trabzon Erkek İlköğretmen Okulu'nun yerleştiği bu bina, bir süre bu amaçla kullanılmış; bir ara lise (1936 - 1939) ve ortaokul olmuş; sonra yemden Öğretmen Okuluna geçmiş, bu okulun kapatılması üzerine boş kalmıştır. Bir süre Fatih Eğitim Enstitüsünün / Fakültesinin de kullandığı bu binaya, 1984 - 1985 öğretim yılı başında (Ağustos 1984) Anadolu Lisesi yerleşmiştir.
     Söz konusu bina, bugün "Anadolu Lisesi Binası" olarak anılmaktadır.
     f) Belediye Binası
     Meydan kesiminde İskenderpaşa Camisinin batısında yeralan Belediye binasının kim tarafından ne zaman yapıldığı / yaptırıldığı bilinmiyor. Tarihçi Ahmet Can Bali (ölm: 2 Ekim 1991)'nin bize söylediğine göre, bu bina, Gümüşhaneli bir usta tarafından 1896 (ya da 1903) yılında yapılmıştır. Ahmet Bey, bu bilgiyi, ilgili ustanın torunundan aldığını da kaydetmişti...
     "Usta" konusundaki bilgi doğru olabilir, ama verilen tarih, yanlıştır. Çünkü söz konusu binanın, 1890 yılında II. Abdülhamit için hazırlanan Trabzon Albümü (Albüm Trabzon)'nde fotoğrafları vardır. Bu duruma göre bina, 1890 yılında vardır. Yapılışı ise 85 - 89 yıllan arasında ya da daha önceki bir tarihte olabilir.
     İlk yapılış amacı belirlenemeyen bu bina, bir süre telgrafhane (PTT) olarak kullanılmıştır.
     Önceleri aynı meydandaki başka bir binada (şimdiki Fen işleri Müdürlüğü binası) hizmet veren belediye, Birinci Dünya Savaşından önce bu binaya taşınmış olmalıdır. Çünkü, Kurtuluştan hemen sonra (1918) kent yönetimine el koyan yöneticiler burada göreve başlamışlardı.
     Sonradan birtakım eklerle genişletildiği anlaşılan bina, bugün de belediye binası olarak kullanılmaktadır.
     g) Kundupoğulları Evi
     Trabzon'un çok eski yapılarından biri de Pazarkapı Mahallesi Kundupoğlu Sokak'ta (Kalekapı'ya yakın) bulunan Kundupoğulları Evi'dir. Mimar Sedat Çetintaş'ın, 1937'de Kültür Bakanlığı için hazırladığı "Trabzon'un Sanat Eserleri" raporuna göre, bugün en aşağı 250 yıllık olan ve "mimari bakımından birinci derecede kıymet taşıyan" bu görkemli sanat yapısı, "gerek planı ve (gerekse) kompozisyonu ve tezyinatı itibariyle memleketimizde eşi çok az kalmış evlerden"dir.
     Eski Türk evleri içinde önemli bir yeri olan bu değerli sanat varlığı, "soykütüğü" Trabzon'un Fethi'ne dek uzanan ve önceleri "Sipahioğlu" diye tanınan bugünkü Kundupoğlu ailesinin büyüklerince 18'inci yüzyılın ilk yansında yapılmıştır. Ev, "Türk sanat zevkli ve Türk'ün 18.yüzyıldaki aile yaşayışını yansıtması" bakımından önemlidir.
     Kundupoğulları Evi, aileden Ahmet Sezai Kundupoğlu'nun iken, 1971 - 1973 yıllan arasında yürütülen işlemler sonucunda Kültür Bakanlığı'nca kamulaştırılmıştır. Trabzon Müzesi "Eski Eser Listesi"nde kayıtlıdır.
     Kundupoğulları Evi, kamulaştırıldıktan sonra bakıma alınarak yıkılan yerleri yapılmış, eskiyip bozulan yerleri yenileştirilip düzeltilmiştir.

TRABZON'UN TARİHİ DEĞERİNİN KORUNMASI
ve
KULLANILMASINA YÖNELİK
BELEDİYENİN TUTUMU

       Bir kentin kültürünün, kimliğinin üzerinde yoğunlaştığı en önemli öğelerin başında tarihi eserler gelmektedir. Özellikle tescilli eski eserlerde yoğunlaşan bu vasfın tespiti, korunması için projelendirilme çalışmaları, bakım ve onarımı ile kullanımının temin edilmesi sürecinde belediyemiz farklı türde çalışmaları aynı anda yürütmektedir.
       Bu çalışmaların gerçekleştirilmesi esnasında belediyenin temel hedef ve stratejisi, kent kimliğinin geliştirilmesi, gelecek nesillere aktarılabilmesi ve sürdürülebilir bir kent kimliliğinin sağlanması olmaktadır.
       Trabzon Belediyesi olarak kıyıların korunmasından, tarihi eserlerin cephelerinin düzenlenmesine, doğal bir çevrenin (Ganita Parkı ve çevresi) çevresiyle düzenlenmesi için Avrupa Birliği fonlarına müracaattan, tecilli bir sokağın (Kunduracılar Caddesi) tüm yönüyle ele alınmasına kadar pek çok farklı çalışmayı aynı anda yürütmektedir.
       Özellikle yapımı devam eden Samsun-Sarp Devlet Bölünmüş Karayolu kapsamında Trabzon Geçişinin, kentimizin en önemli özelliklerinden birisi olan "deniz kenti" kimliğinin olumsuz etkilemesi üzerine, toplumun geniş bir kesiminin temsili (sivil toplum örgütleri, meslek odaları) ve desteğiyle kent kıyılarının korunması amacıyla büyük bir mücadele vermiştir.
       Ayrıca kent içerisinde çeşitli fonksiyon ifa eden ancak zaman içerisinde kullanımında değişiklik gerektiği durumlarda yüklenilecek yeni fonksiyonun ne olması gerektiği hususunda tüm Trabzon halkının görüşlerinin alınmasına dair çeşitli anket ve görüşler alınmaktadır. Benzer bir uygulamayı şehrimiz için oldukça fazla öneme haiz ve önemli görevler üstlenecek olan tescilli yapı olan Eski Tekel Binası ile ilgili gerçekleştirmiştir.
       Kentimizin tarihi değerlerinin korunmasında karşı karşıya kalınan sorunların başında maddi sorunların yattığı tarafımızdan tespit edilmiştir. Bu amaçla özellikle çeşitli eski eserler için Avrupa Birliğine ait çeşitli fonlardan yararlanma amacıyla başvurular yapılmıştır.

       Belediye olarak tescil, koruma, koruma-kullanma, yeni düzenleme yapılması gibi konularda daha fazla spesifik bilgi birikimi gereken konularda Üniversite ile işbirliğine gidilmektedir. Özellikle şehrimizin yoğun ticari kullanımlı ve tescilli sokağı olan Kunduracılar Sokağı benzer şekilde Belediye-Üniversite işbirliği ile projelendirilmiş, uygulaması Belediyemizce gerçekleştirilmiştir. Yine kent içerisinde yer alan çeşitli doğal alanların (yeşil alanlar, kayalıklar vs.), kıyı dolgu alanlarının üniversite işbirliği ile projelendirilmesi çalışmaları sürmektedir.
       Belediyemiz kent içerisinde yer alan önemli mekanlarının daha nitelikli olarak kullanılabilmesi amacıyla fikir projeleri yarışmaları yapmakta, yarışma jürisini en uzman kişilerden oluşturarak uygulama projesini hayata geçirmektedir. Bu kapsamda Kalkınma Mahallesindeki park alanı yarışmaya açılarak projelendirilmiştir.
       Belediyemiz, çeşitli kurum, kuruluş ve meslek örgütlerine ilaveten sivil toplum örgütleri ile de işbirliği içerisinde olarak proje yardımı almaktadır. Kentimizin en önemli sit alanı olan Ortahisar Sur İçi Bölgesinin projelendirilmesi amacıyla Tarihi Kentler Birliğinden yardım almaktadır.
       Kentimizde yer alan pek çok tescilli yapının aslına uygun koruyarak kullanıma açılması sürecinde, söz konusu tescilli yapıların özel mülkiyete ait olması sebebiyle mülk sahiplerinin maddi yetersizlikleri bu süreci ciddi şekilde sekteye uğratmaktadır. Mülk sahiplerinin yeterli kredi ve diğer imkanlardan yararlanamaması sebebiyle, bu kıymetli yapılar zaman içerisinde köhnemeye yüz tutmaktadır. Bu yapıların tespit edilip devlet-vatandaş işbirliği ile koruma/kullanma dengesinin tesis edilmesi gerektiği düşünülmektedir.
       Bunun yanı sıra tescilli eserler yapılacak müdahale ve düzenlemelerde Koruma Kurullarının yetkili olması, belediye olarak, bütüncül proje ve düzenleme çalışmalarında zaman zaman eşgüdüm tesis edilmesinde sorunlar yaratmaktadır. Yine bu kurulların iş yükünün fazla olması yapı sahiplerinin ruhsat edinme sürecini yavaşlatmakta ve etkin bir yönlendirmeyi geciktirmektedir.

BELEDİYECE YÜRÜTÜLEN ÇALIŞMALAR


       ATATÜRK KÖŞKÜ'NÜN YENİLENMESİ

       Kentimiz için oldukça öneme haiz ve bir nirengi durumunda olan ve belediyemize ait olan Atatürk Köşkünün koruma altına alınmasının dışında, belirli periyotlarla bakım ve onarımının gerçekleştirilmesi söz konusudur. Son olarak 2004 yılı içerisinde Köşk ve çevresi düzenlemeye tabi tutulmuştur. Yapılan düzenleme ile yapı gerek fiziki gerekse kullanımına dair aslına uygun şekilde yenilemeye tabi tutulmuştur.

       KIZLAR MANASTIRI

       Dünyada sayıları oldukça az olan kız manastırlarından birisi de belediyemiz sınırları içerisindedir. Trabzon'un en görkemli yeri olan Boztepe'de bulunan ve yıllardan beri atıl bırakılan tarihi kızlar manastırı Belediyemiz tarafından temizlenip, onarılarak turizmin hizmetine açılmıştır. Manastır içerisinde Anakaya kilisesi, Çan Kulesi, Öğrenci Odaları, Misafir Odaları, Mezar Şapeli, Çilehane ve Kutsal Su gibi yerler bulunmaktadır. Bu düzenleme restorasyon olmayıp, sınırlı imkanlarla gerçekleştirilen fiziki iyileştirmedir. Takiben kızlar manastırına oldukça yoğun bir ziyaretçi akını başlamıştır.


Kızlar Manastırının Eski Halinden Bir Görünüm


Kızlar Manastırının Restorasyon Sonrası Halinden Görünümler

       KUNDURACILAR CADDESİ

       Trabzon'un en eski ticari aksı, ticari caddesi olan ve kent merkezini kentin diğer ticari merkezi olan Moloz mevkiine bağlayan Kunduracılar Sokağı, üzerinde barındırdığı pek çok tescilli eser ile sokak olarak sit ilan edilmiştir. Sokak, eski haliyle adeta reklam tabelalarıyla bezenmiş iken Belediye-Üniversite işbirliği içerisinde projelendirilmiş ve bu görünümünden kurtulmuştur. Bu yenileme çalışmasının ilk adımı olarak belediye diğer kurumlarla işbirliğine giderek altyapı çalışmasını tamamlamış, ardından sokağın üst yapısı tamamlanmıştır. Bu çalışmaları takiben yapıların cephe düzenlemesine yönelik süreç başlatılmıştır. Burada yapıların cephelerine yönelik proje kapsamında hazırlanan öneri cephe düzenlemeleri ilgililere tebliğ ederek uyulması yönünde gerekli girişimler yürütülmüştür. Halen sokakta tescilli pek çok yapı restore edilmiş durumdadır. Son olarak belediyemizce sokağın koruma amaçlı imar planı hazırlanmış ve koruma kuruluna onanmak üzere gönderilmiştir.

Kunduracılar Caddesinden Görünümler

   

Kunduracılar Caddesi Düzenleme Çalışmaları

       KIYILARIN KORUNMASI


100. yıl parkının mevcut görünümü

       Bir deniz şehri olan ve kentin kimliğinde kıyılarımızın, denizimizin ve ilişkili tüm öğelerin büyük bir yeri olduğu, bu kimlik öğelerimizin ise korunması, geliştirilmesi ve gelecek nesillere aktarılabilmesi amacıyla özellikle sahil geçiş yolu ile ortaya çıkan ve kıyı-kentli ilişkisini ortadan kaldıracak olan yol güzergahının yeniden düzenlenmesi için gerek Bakanlık ve kamu kurumları, gerek siyasi partiler, gerek sivil toplum örgütleri ve gerekse milletvekilleri nezdinde girişimlerde bulunulmuş yolun, kıyı yerine daha içeriden geçmesi için proje değişikliğini teklif etmiştir.
       Özellikle kıyıda yer alan ve doğal sit alanı olan 100. parkı üzerinden geçecek olan sahil yolunun bu kısımdan geçmemesi için tüm çabalar ve toplum dinamiği ve inisiyatifi harekete geçirilmiştir. Halen yol yapımı arzu edilmeyen bir şekilde devam etmektedir.

       TARİHİ ESERLERDEKİ TABELALARIN KALDIRILMASI

       Şehrimizin oldukça dar ve sıkışık yapı düzeninin bulunmasına ilaveten özellikle merkezi alanlarda yoğun ticari kullanımların ticari reklam ve tabelalarının görsel anlamda çirkinlik yaratması söz konusu olmuştur. Belediye olarak tabelaların belirli bir düzen, boyut, renk, malzeme, yazı karakteri ile bütün olarak tasarlanması, düzene kavuşturulması amacıyla belediyemiz bünyesinde yeniden tabela ve reklam yönetmeliği hazırlama çalışmaları başlatılmıştır. Daha önce Kunduracılar Caddesi ile başlayan tabelaların düzene kavuşturulması çalışması yayılarak şehrin tümüne şamil olacak şekilde devam edecektir. Bu kapsamda bu çalışmayı yürütmek amacıyla belediye bünyesinde estetik kurul oluşturulmuştur. Bu genel düzenleme kapsamında tescilli yapılara rastlayan tabela ve reklamların belediye-koruma kurulu işbirliği ile neticelendirilmesi söz konusu olmaktadır.

       ORTAHİSAR-SURLARLA İLGİLİ PROJE YARDIMI İSTENİLMESİ

       Şehrimizin en önemli tarihi mekanı, tarihi çekirdeği olan Ortahisar Suriçi mevkiinin barındırdığı mirasa uygun şekilde projelendirilmesi amacıyla çeşitli kurum ve kuruluşlarla görüşmeler sürdürülmektedir. Bu bağlamda Tarihi Kentler Birliği (ÇEKUL Vakfı) ile işbirliğine gidilmesi amacıyla görüşmekler sürmektedir.

       TABAKHANE-ZAĞNOS KENTSEL DÖNÜŞÜM PROJESİ

       Tarihi Ortahisar Suriçi mevkiinin her iki yanında yer alan dere yatakları üzerinde yerleşmiş olan zamanla tamamen yapılaşarak şehrin en büyük köhneme-çöküntü bölgesi haline gelen Tabakhane ve Zağnos Dereiçlerinin yıkılması, eskiden olduğu gibi yeşil alan haline getirilmesi amacıyla kentsel dönüşüm çalışması başlatılmıştır.

   
Zağnos Vadisinin Eski Halinden Görüntüler

       Trabzon Belediyesi-Toplu Konut İdaresi işbirliği ile yürütülen Zağnos Kentsel Dönüşüm Projesi kapsamında vadilerde yer alan yapıların yıkılması, bu alanın yeşil alan haline getirilerek Trabzon Halkının kullanımına açılması amaçlanmaktadır. Özellikle tarihi sur içi ve surların da korunması ve düzenlenmesine olanak veren bu çalışma ile mevcut mülk sahipleri gerekli kamulaştırma bedellerini almaktadır.


Proje Uygulamaya Başlandı ve Yıkımlar Sürerken ki Halinden Görüntüler

       Çalışma kapsamında, sur çevresinin açık alan olarak tasarlanmasının dışında Bahçecik Mahallesinde TOKİ tarafından toplu konut uygulaması gerçekleştirilmektedir.


Zağnos Kentsel Dönüşüm Projesi Kapsamında Hazırlanan Taslak Çalışma

BEKLENTİLER

       Kentimiz, tarihi oldukça eskilere dayanan bir ticaret ve liman kentidir. Aynı zamanda tarihi ipek yolu üzerinde yer alan kentimizin kısıtlı ekonomik yapısının güçlendirilmesi için bölgesinde tarih, kültür ve turizm değerlerinin yaşatılarak ortaya çıkartılması gerekmektedir. Bu amaçla belediyemiz sınırları içerisinde yer alan bu değerlerin korunma, kollan, kullanması ve yaşatılması için gerekli desteğin verilmesi bu amaca hizmet edecektir.
       Bir yerleşmenin tarihi ve kültürel geçmişini tanımlayan çeşitli bireysel yapıların dışında genel anlamda yerleşmenin karakterini ve yaşantısını tanımlayan sokak, mahalle, sur içi bölgeleri gibi alanların belirli bir proje düzeninde ele alınması gerekmektedir. Bu bağlamda yerleşmelerin özellikle geniş tarihsel mekanlara yönelik düzenlemelere gerek proje ve gerekse mali kaynak aktarımı bakımından merkezi hükümetin yönlendirici ve yardımcı olması beklenmektedir.
       Bunun dışında özellikle Avrupa Birliği gibi hibe olarak sunulan bu tip katkıların, Bakanlık kapsamında ilimize aktarılması ve yararlandırılması amacıyla teknik ve bürokratik desteklerin sunulması beklenmektedir.

BELEDİYEMİZDE YER ALAN DİĞER TESCİLLİ YAPILARA AİT GÖRÜNTÜLER

Belediye Binası


Yeni Cuma Camii

   

Anna Kilisesi                                St. John Kilisesi


Gülbaharhatun Camii ve Türbesi


İskenderpaşa Cami


Eski Cephanelik (Restore Edilmiş Hali)